Driehonderd miljoen voor Vlaams toneel

Vorig seizoen, 1978 – 1979, werd het Ned­er­land­stal­ig beroep­stoneel in Bel­gië bedacht met een rijk­stoe­lage van 302.868.102 fr., uit­ges­meerd over 33 gezelschap­pen. Dat is iets meer dan 3 % van de totale begrot­ing van Ned­er­landse kul­tu­ur, die op 12 juni 1979 aan de Kul­tu­ur­raad voor de Ned­er­landse kul­tu­urge­meen­schap werd voorgelegd. Die totale begrot­ing beliep 9.557.100.000 fr. Daar­van ging 3.556.800.000 fr. ais dotatie naar de BRT (Bel­gis­che Radio en Tele­visie), 1.915.100.000 fr. naar het kun­ston­der­wi­js, 502.250.000 naar volk­son­twik­kel­ing en samen­lev­ing­sop­bouw, 389.950.000 naar jeugdvorm­ing. Dat zijn de vier stukken sub­si­diekoek, die grot­er zijn dan dat van het beroep­stoneel. Dit laat­ste gaat lopen met het leeuweaan­deel uit de begrot­ing voor kun­sten, 304.900.000 fr. op 12 juni 1979, lat­er aangepast tot 329 miljoen, of bij­na een derde van het totaal, dat , 966.920.000 fr. bedraagt. Ter vergelijk­ing : voor opera en dans werd 235.100.000 fr. voorzien, voor muziek 88.500.000 fr., voor film 57.200.000 fr., voor let­terkunde 27.320:000 fr. Open­bare lek­tu­ur­voorzien­ing van haar kant was goed voor 248.850.ÔOOfr ., Lichamelijke opvoed­ing, sport en open­luchtleven voor 104.100.000fr. ln de prak­tijk wor­den die andere begrotin­gen echter niet voor 100 % waar gemaakt zoals wel gebeurt met het toneel. Hier kun­nen al dadelijk een paar vra­gen wor­den gesteld. Mag uit die bedra­gen wor­den afgelezen welk belang de over­heid hecht aan de respek­tieve sek­toren van het kul­tureel lev­en ? Kri­jgt het toneel de ste­un die het in de Vlaamse samen­lev­ing waard is ? Of wordt het over­schat en, zo ja, door wie ?
De rijk­stoe­la­gen voor beroep­stoneel wor­den toegek­end in uitvo­er­ing van het zg. tea­ter­dekreet. Sedert 1 jan­u­ari 1976 wordt de sub­sidiëring van het Ned­er­land­stal­ig beroep­stoneel in Bel­gië door dat dekreet geregeld. De offi­ciële tekst, « Dekreet houdende de sub­si­dieregeling voor de Ned­er­land­stal­ige toneelkun­st », door de Kul­tu­ur­raad voor de Ned­er­land­stal­ige Kul­tu­urge­meen­schap aangenomen en door de kon­ing bekrachtigd op 13 juni 1975, ver­scheen in het Bel­gisch Staats­blad op 4 sep­tem­ber 1975. Het dekreet behelst drie hoofd­stukken : 1. Erken­ning van de instellin­gen voor toneelkun­st ; 2. Sub­sidiëring van de instellin­gen voor toneelkun­st ; 3. Opricht­ing en samen­stelling van de Raad van Advies voor de Toneelkun­st.

1. Erken­ning

ln het eerste hoofd­stuk valt op, dat niet gezelschap­pen ais zodanig wor­den erk­end, maar « instellin­gen voor toneelkun­st » (art. 1 ). Daar­door wor­den de gezelschap­pen ged­won­gen een juridis­che struk­tu­ur aan te nemen, en niet slechts feit­elijke verenigin­gen te bli­jven. Ais instelling voor toneelkun­st kun­nen wor­den erk­end, instellin­gen die een reper­toiregezelschap, een sprei­d­ings­gezelschap, een kamergezelschap of een gezelschap voor exper­i­menteel teater of vorm­ing­stoneel beheren (art. 3).
Om’voor erken­ning in aan­merk­ing te komen moet een instelling ais vo1gt zijn geor­ga­nizeerd : 1) opgericht zijn het­z­ij door een open­baar bestu­ur (provin­cie, gemeente, Ned­er­landse kom­missie voor de kul­tu­ur van de Brus­selse agglom­er­atie), het­z­ij ais instelling van open­baar nut of ais verenig­ing zon­der win­stoog­merk ; 2) beschikken over een vast gezelschap van beroep­sak­teurs ; 3) indi­en opgericht door een open­baar bestu­ur, beschikken over een kom­misssie van advies (elf leden, toneeldeskundi­gen, aangesteld vol­gens nor­men in art. 2 omschreven), die het open­baar bestu­ur bijs­taat ; voor i.o.n. of v.z.w. wordt zulke kom­missie niet vereist : zij hebben een raad van beheer. Erken­ning kan door de kon­ing ingetrokken wor­den (art. 4) of tijdelijk door de bevoegde min­is­ter, d.i. de min­is­ter tot wiens bevoegdheid de Ned­er­landse kul­tu­ur behoort, wor­den ver­lengd wan­neer een instelling niet meer aan de vereiste voor­waar­den zou vol­doen en er toch nog rede­nen zijn om de erken­ning niet in te trekken (art. 5).
Wat zijn die voor­waar­den ? Zij wor­den gestip­uleerd in art. 3 en ver­schillen naar gelang van de vier reeds genoemde kat­e­gorieën. Ais we art. 3 resumeren in een tabel, wor­den de respek­tieve vereis­ten en de onder­linge ver­schillen aan­schouwelijk­er :

Eerste vast­stelling : voor instellin­gen die een reper­toiregezelschap, een sprei­d­ings­gezelschap of een kamergezelschap beheren, wordt niet gezegd welke soort van aktiviteit­en zij moeten ont­plooien ; in tegen­stelling tot de instellin­gen die een gezelschap voor exper­i­menteel toneel of vorm­ing­stoneel beheren : daar­van wor­den aktiviteit­en verwacht die een exper­i­menteel en/of tijdelijk karak­ter hebben en kun­nen bij­dra­gen tot de ontwik­kel­ing en de sprei­d­ing van de toneelkun­st. Over de inhoud van die aktiviteit­en wordt verder (gelukkig) niets bepaald.

De ver­schil­lende kat­e­gorieën wor­den overi­gens hele­maal niet gedefinieerd noch onder­ling onder­schei­den vanu­it een toneelkun­stige inhoud. Ware dat nog eniger­mate mogelijk voor repert6iretoneel, kamer­toneel, exper­i­menteel toneel en vorm­ing­stoneel — vier ter­men die elk nog een beeld van een bepaald soort toneel oproepen -, een begrip ais « sprei­d­ing » heeft met artistieke inhoud niets van­doen. ln feite is trouwens de naam « sprei­d­ings­gezelschap » mis­lei­dend : niet alleen de groepen uit kat­e­gorie B reizen door heel het Vlaamse land met hun voorstellin­gen, ook andere doen dat. TIL b.v., erk­end ais kamerteater, is voort­durend onder­weg ; en zelfs reper­toiregezelschap­pen bli­jven niet aan hun « vaste » schouw­burg gek­luis­terd : het NTG b.v. gaf in ‘78-’79 een vijftig­tal reisvoorstellin­gen, van Knokke tot Neer­pelt ; de KNS gaf in ‘76-’77, buiten 211 voorstellin­gen in eigen zaal, 67 reisvoorstellin­gen eiders in Vlaan­deren en 10 in Ned­er­land, voor gemid­deld 486 toeschouw­ers. Het zijn maar voor­beelden. Vlaamse gezelschap­pen uit aile vier kat­e­gorieën steken geregeld ook de Hol­landse grens over. De indel­ing is inte­gen­deel van prag­ma­tis­che aard : een poging om de feit­elijke (en uit­brei­d­bare) veel­heid van toneel­gezelschap­pen, met het oog op het verde­len van beschik­bare kredi­eten, zodanig te kat­e­go­riz­eren dat zij gesub­si­dieerd wor­den naar gelang van hun belan­grijkheid.

En daar komt een burg­er­lijke aap uit de mouw. Ner­gens wordt in het dekreet over die belan­grijkheid met een woord gerept. Zij blijkt echter uit de indel­ing en de vol­go­rde van de kat­e­gorieën zelf, en uit de bedra­gen die wor­den toegek­end. Burg­er­lijk daarin is de vanzelf­sprek­end­heid waarmee reper­toiregezelschap­pen voorop­staan en exper­i­menteel teater en vorm­ing­stoneel achter­aan komen. De geves­tigde waar­den waar het eerst aan gedacht wordt, zijn recht­streeks voort­ge­spro­ten uit het burg­er­lijk teater van de 19de eeuw. ln hun uiter­lijke ver­schi­jn­ing getu­igen zow­el de betrokken schouw­bur­gen ais hun pub­liek daar­van : zalen à l’ital­i­enne, bezocht door erf­ge­na­men van de toen­ma­lige bour­geoisie (ni, ongeveer aile sociale klassen met uit­zon­der­ing van de onder­ste). De indel­ing weer­spiegelt van A tot D tevens een his­torische ontwik­kel­ing, de sprei­d­ingskat­e­gorie (B) alweer niet te na gespro­ken : in den beginne, v66r de tweede werel­door­log, was er het reper­toire­toneel ; daar­naast ontstond lat­er, na 1945, wat wij hier nu ver­staan onder kamer­toneel (Toneel­stu­dio 50 te Gent, de oud­ste kamer­toneel­in­stelling in Vlaan­deren, werd opgericht in 1950); exper­i­menteel toneel werd aan­vanke­lijk ook in de kamerteaters bedreven, maar toen deze op hun beurt aan dynamisme inboet­ten en iets van een « geves­tigd » karak­ter ver­wier­ven, bleek er meer ruimte voor exper­i­menteren te bestaan in wat, ander­maal uit een burg­er­lijke optiek, ais mar­gin­aal teater werd gedoo­d­verfd ; na het gewricht­s­jaar 1968 stak dan het vorm­ing­stoneel de kop op, ais een heden­daagse vari­ante van het maatschap­pelijk geën­gageerd ofte poli­tiek toneel.
De wet­gev­er heeft met de kat­e­go­riz­er­ing van het tea­ter­dekreet de opvat­tin­gen over toneel ais maatschap­pelijk fenomeen, die in onze samen­lev­ing over­heersen, tot de zijne gemaakt. Het is bij hem ongetwi­jfeld niet eens opgekomen dat b.v. meer sub­si­dies zouden kun­nen voorzien wor­den voor exper­i­menteel teater dan voor reper­toire­toneel, meer voor onder­zoek dan voor enter­tain­ment. Een wet­gev­er zet de wereld niet op zijn kop. Hij zorgt voor orde, met de bedoel­ing die te bestendi­gen, en houdt dus vast aan vei­ligheid eerder dan dat hij onzekere impulsen stim­uleert.

Tweede opmerk­ing : dat een erk­ende instelling voor toneelkun­st over een vast gezelschap van beroep­sak­teurs moet beschikken (art. 2) wordt voor de kat­e­gorieën A, B en C in art. 3 niet verder meer gepre­cizeerd, wel voor kat­e­gorie D. Die gezelschap­pen moeten namelijk min­stens voor de helft bestaan uit beroep­sak­teurs of sta­giairs met een toe­lat­ings­be­wi­js. De wet­gev­er bak­ent hier­mee het pro­fes­sioneel teater af tegen­over het ama­teur­toneel. Ook het vroeger in Vlaan­deren nogal eens geho­orde onder­scheid tussen pro­fes­sioneel en semi-pro­fes­sioneel wordt niet in aan­merk­ing genomen. Semi-pro­fes­sionele groepen waren des­ti­jds samengesteld uit een aan­tal beroep­sak­teurs naast ama­teurs. Het was wel eens een kneep, niet alleen om zich artistiek op te werken maar ook om de hand te kun­nen uit­steken voor een stuk­je sub­si­die. ln de huidi­ge kat­e­gorie D bli­jft iets over van dat semi-pro­fes­sioneel karak­ter, maar het dekreet voorkomt dat in zulk gezelschap meer ama­teurs dan beroeps­mensen aan het werk zouden zijn. Zo wordt enerz­i­jds een waar­borg en een beveilig­ing van het pro­fes­sion­al­isme inge­bouwd en anderz­i­jds een kans voor probeersels en vernieuwin­gen open gelat­en.

Wie is beroep­sak­teu r ? Dat werd door een KB van 5 juni 1969 (Bel­gisch Staats­blad 26.6.69) « houdende het ver­lenen en het bescher­men van de titel van beroep­stoneel­spel­er en ‑regis­seur » bepaald : « De beroep­stoneel­spel­er en de beroep­sregis­seur zijn kun­ste­naars die ais hoofd­beroep kreatieve presta­ties lev­eren bij het ver­tolken van drama­tisch werk » (art. 1 ). Wie dit beroep op 1 sep­tem­ber 1967 uitoe­fende, kreeg van rechtswege een beroep­skaart. De anderen moeten ofwel een diplo­ma van een con­ser­vatqri­um of een instelling ais het Hoger lnsti­tu­ut voor Drama­tis­che Kun­st (HDIK, Antwer­pen) of het Hoger Rijk­stech­nisch lnsti­tu­ut voor Toneel en Kul­tu­ur­sprei­d­ing (RITCS, Brus­sel) hebben, ofwel gedurende vijf jaar stage doen, om de beroep­skaart te bekomen. Formeel kan de beroep­sak­teur gedefinieerd wor­den als « een toneel­spel­er met een beroep­skaart ». Het tea­ter­dekreet laat de sta­giairs alleen toe in gezelschap­pen uit kat­e­gorie D. Over­al eiders wor­den beroepsspel­ers vereist. Met het oog op de sub­sidiërfng, wel te ver­staan.

Derde punt waar we even bij stil­staan : de kwan­ti­tatieve nor­men, degressief van A over B en C naar D, waar­door van repe-rtoiregezelschap­pen meer presta­ties wor­den gevorderd dan van de andere, ni. 8 pro­duk­ties tegen resp. 6, 4 en 0, met min. 160 voorstellin­gen tegen resp. 140, 120 en 75, en dit in lokalen met min. 450 tegen resp. 250, 50 en 50 zit­plaat­sen. ln deze· eis bli­jft de wet­gev­er kon­sek­went met zijn burg­er­lijke opvat­ting : van de zg. offi­ciële schouw­bur­gen wordt méér vereist. AIieen van deze laat­ste wordt ook gevraagd dat zij zouden ‘meew­erken aan de onder­linge uitwissel­ing van voorstellin­gen, de zg. draais­chi­jf tussen KNS, KVS en NTG, uit­lop­er van de idee van een Nation­aal Toneel uit de jaren ‘20 en van de poging tot ver­wezen­lijk­ing daar­van na de tweede werel­door­log. Even­zo wordt alleen van de instellin­gen die een reper­toiregezelschap beheren, het bewi­js ver­langd dat provin­cie en gemeente zich ertoe verbinden hun finan­cieel steen­t­je bij te dra­gen, alweer een spoor van de vroegere orga­ni­za­tie van de betrokken schouw­bur­gen.

Een laat­ste kwan­ti­tatieve norm die moet onder­streept wor­den, is de numerus clausus voor de kat­e­gorieën A, B en C : resp. 6, 6 en 15. ln een klein gebied ais het Vlaamse lands­gedeelte van Bel­gië zijn méér gezelschap­pen niet goed denkbaar. ln feite zijn er nu miss­chien al te veel, te oorde­len naar de mid­del­matigheid van het artistiek niveau en de ver­snip­per­ing van kracht­en ; en dan is de numerus clausus op verre na niet bereikt : er zijn th ans 4 gezelschap­pen in A, 3 in B, 7 in C. Kat­e­gorie D laat ook in dit opzicht weer de deur open : geen numerus clausus voor ini­ti­atieven, maar even­min besnoei­ing van eventuele wild­groei. Dat in kat­e­gorie A zes reper­toiregezelschap­pen mogelijk zijn, betekent dat elke Vlaamse provin­cie er over een zou kun­nen beschikken — dat is dus vijf — plus het KJT. Lim­burg en West-Vlaan­deren zijn daar echter niet aan toe.

ln de prak­tijk is het aan­tal door het rijk gesub­si­dieerde gezelschap­pen sinds het inwerk­ingtre­den van het tea­ter­dekreet aan enige wijzigin­gen onder­he­vig geweest : 23 in ‘76-’77, 28 in ‘77-’78, 33 in ‘78-’79 en 34 in ‘79-’80. De lijst voor ‘78-’79 zag er ais vol­gt uit :

A. Reper­toiregezelschap­pen

KNS :
Konin­klijke Ned­er­landse Schouw­burg,
Kome­dieplein, 2000 Antwer­pen

KVS :
Konin­klijke Vlaamse Schouw­burg,
Lake,nsestraat 146, 1000 Brus­sel

NTG :
Ned­er­lands Toneel Gent,
Sint-Baaf­s­plein 7, 9000 Gent

KJT :
Konin­klijk Jeugdteater,
KNS, Kome­dieplein, 2000 Antwer­pen

B. Sprei­d­ings­gezelschap­pen

RVT :
Reizend Volk­steater,
Aren­bergstraat 28, 2000 Antwer­pen

MMT :
Mechels Miniatu­urteater,
Oude Brus­sel­straat 10, 2800 Meche­len

WTAK :
West­vlaams Teater Ant’igone Kor­trijk,
Rijselses­traat 22, 8500 Kor­trijk

C. Kamerteaters

Are­na :
Ooievaarstraat 62,
9000 Gent

EWT :
EWT ‑Rand­stadteater,
Hert­straat 2, 2100 Deurne
(EWT stond oor­spronke­lijk voor « Eksperi mente le Werk­groep voor Toneel »)

Fakkelteater :
Mut­saert­straat 4, 2000 Antwer­pen

NET :
Arca-Nation­aal Eigen­ti­jds Teater,
Sint-Widos­traat 4, 9000 Gent

TIL :
Toneel­gezelschap lvonne Lex,
Lange Nieuw­straat 81, 2000 Antwer­pen
Brial­montteater : (zo heet JWT sinds 16 april jl.)
Brial­monstraat 11, 1030 Brus­sel

NJT :
Nation­aal Jeugdteater,
Rabot­straat 40, 9000 Gent

D. Exper­i­menteel toneel en vorm­ing­steater

Kollek­tief INS :
Kollek­tief Inter­na­tionale Nieuwe Scène,
Hert­straat 7, 2100 Deurne

Man­nen van den Dam :
INS — De Man­nen van den Dam,
Rode Leeuwlaan 13, 2510 Mort­sel

BKT :
Bra­bants Kollek­tief voor Teater­pro­jek­ten,
Lolle­pot­straat 12, 1000 Brus­sel

Het Tro­jaanse Paard :
Lange Winkel­straat 32, 2000 Antwer­pen

Werk­groep voor vorm­ing­steater :
Vuile Mong en de Vieze Gas­ten,
Ros­traat 2, 9930 Zomergem

Kor­rekelder :
Kraan­plaats 8, 8000 Brugge

BENT :
Bel­gies-Ned­er­landse Teater­pro­duk­ties,
Lage Rie­len 20, 2451 Kaster­lee

Teater Stekel­bees :
Hoge Weg 166, 9000 Gent

Teater Ver­tikaal :
Teater­straat 33, 9219 Gen­tbrugge

NVT :
Nieuw Vlaams Teater,
Anker­rui 38, 2000 Antwer­pen

West­vlaams Teaterkollek­tief Malper­tu­is :
Sint-Michielsstraat 9, 8880 Tielt

Teater 19 :
Werf­s­traat 108, 8000 Brugge

Teater Her­man Ver­beeck :
Mid­del­heim­laan 59, 2020 Antwer­pen

ETA :
Edukatief Teater Antwer­pen,
Fr. Van Eeden­plein 5, 2050 Antwer­pen

Teater­w­erk­groep Ten­takel :
Tol­straat 61, 2000 Antwer­pen

Podi­um :
De Schiervel­laan 9, 3500 Has­selt

Raamteater :
Hoogstraat 12, 2000 Antwer­pen

Teater De Kelk :
Langes­traat 69, 8000 Brugge

Zwarte Kome­die :
Sud­er­mansstraat 24, 2000 Antwer­pen

Daaruit verd­wi­jnt nu het NJT en er komen twee pas erk­ende gezelschap­pen bij : TIE 3 (Pre­to­ri­as­traat 22, 2600 Berchem) en Speelteater (Smid­ses­traat 23, 9000 Gent). Voor vol­gend seizoen hebben teater­w­erk­groep Salu, Het Ei en School­jeugdteater eve­neens om erken­ning gevraagd.

ln ‘78-’79 stand het WTAK voor het eerst bij de sprei­d­ings­gezelschap­pen ; voor­di­en hoorde het ais Teater Antigone bij de kamergezeis­chap­pen, nu geni­et het ook ste­un van­wege de provin­cie West-Vlaan­deren. Uit kat­e­gorie D verd­ween dat seizoen Harlek­i­jn ; zes groepen kwa­men erbij : BENT, Stekel­bees, Raamteater, De Kelk, H. Ver­beeck en Zwarte Kome­die.

Het seizoen ‘77-’78 ver­toonde vol­gende ver­schuivin­gen tegen ‘76-’77 : de Inter­na­tionale Nieuwe Scène werd opge­s­plitst in het Kollek­tief INS en De Man­nen van den Dam ; Ten­takel, ETA, Harlek­i­jn, Podi­um ontvin­gen voor het eerst sub­si­dies ; BKT werd van kat­e­gorie C waar het voor­di­en thuishoorde ais « Brus­sels Kamer­toneel », overge­heveld naar kat­e­gorie D, nadat het « Bra­bants Kollek­tief voor Teater­pro­jek­ten » was gewor­den.

Min­stens één geval is bek­end dat in het raam van het tea­ter­dekreet ·niet aan erken­ning toek­wam : KISS, de inter­na­tionale groep die in 1977 in Turn­hout neer­streek en er, o.a. bij gebrek aan geld, twee seizoe­nen lat­er weer moest opbreken. Al beant­wo­ord­den de doel­stellin­gen van de groep volkomen aan de eisen van kat­e­gorie D ( « aktiviteit­en … die kun­nen bij­dra­gen tot de ontwik­kel­ing en de sprei­d­ing van de toneelkun­st ») en al steeg het artistiek peil van zijn voorstellin­gen ver uit boven de Vlaamse doorsneek­waliteit, KISS kwam niet in aan­merk­ing voor sub­si­dies. De voor­naam­ste reden zal wel geweest zijn dat de groep niet uit Bel­gen bestond en geen Ned­er­land­stal­ig toneel maak­te. Andere groep­jes wer­den niet erk­end, waarschi­jn­lijk wegens hün onvoldoen_!’.Jep rofes­sioneel karak­ter.

Wat de geografis­che sprei­d­ing van de dit jaar erk­ende gezelschap­pen betre­ft, spant de provin­cie Antwer­pen de kroon met 18 groepen, gevol­gd door Oost-Vlaan­deren • met 7, West-Vlaan­deren met 5, Bra­bant met 3 en Lim­burg met 1. De groot­ste kon­cen­tratie ligt in de stad Antwer­pen waar 16 gezelschap­pen geves­tigd zijn, EWT (Deurne) en Man­nen van den Dam (Mort­sel) meegerek­end, Gent telt er 6 (Ver­tikaal, Gen­tbrugge inbe­grepen), Brugge en Brus­sel 3. Per kat­e­gorie verdeeld ais vol­gt :

Stad	Totaal	Kat. A	Kat. B	Kat. C	Kat. D
Antwer­pen	16	2	1	3	10
Gent	6	1	-	3	2
Brugge	3	-	-	-	3
Brus­sel	3	1	-	1	1
Has­selt	1	-	-	-	1

___________________________________________________________________

Dat zijn de vijf betrokken provin­ciehoofd­st­e­den. ln Bra­bant en Lim­bùrg bli­jft de kaart daar­buiten wit. ln de andere provin­cies is er nog tetkens één groep gedomic­i­tieerd in de gemeen­ten Kaster­lee en Meche­len (Antwer­pen), Zomergem (Oost-Vtaan­deren), Kor­trijk en Tielt (West-Vlaan­deren).