Recente ontwikkelingen in het politieke theater in Vlaanderen

1. lnlei­d­ing

We lev­en in een tijd van bilans, oud­stri­jders en terug­b­likken : 150 jaar Bel­gië, 10 jaar na mei ‘68, enzovoorts. Een bilan opmak­en heeft zijn nut, op voor­waarde dat het geen vlucht wordt : terug­b­likken om te bli­jven staan, omdat men toch niet weet hoe het verder moet, omdat men zich achter­haald of gereku­pereerd weet.

Ais we 150 jaar Vlaamse toneelgeschiede­nis even in vogelvlucht over­lopen, de opeen­vol­gende vernieuwende beweg­in­gen daarbin­nen onderken­nen en we bek­ijken dan de struk­tu­ur van het huidi­ge the­ater­sub­si­diebeleid van de Vlaamse over­heid, dan moeten we vast­stellen dat — hoe traag de over­heid ook reageert — deze recu­per­atie hele­maal niet slecht gelukt is.

ln de vier onder­schei­den sub­si­diekat­e­gorieën tre­f­fen we de erf­ge­na­men aan van de vier momenten die het Vlaamse the­ater in zijn 150 jaar geschiede­nis bepaald hebben :

1. De eerste kat­e­gorie omvat de reper­toiregezelschap­pen, de kleinkinderen van die eerste pogin­gen om een degelijk, burg­er­lijk Vlaams the­ater te grond­vesten naast het in de 19de eeuw reeds bestaande offi­ciële Franstal­ige toneel.

2. De sprei­d­ings­gezelschap­pen vor­men via het Reizend Volk­sthe­ater een flauwe afspiegeling van wat eens het vernieuwende moment van het Vlaamse Volk­stoneel was : een reizend the­ater dat naar het volk toeg­ing.

3. ln de derde kat­e­gorie tre­f­fen we aan wat overbli­jft van de revolte van de Kamer­tone­len, de vernieuwende beweg­ing van de jaren 1950 – 60.

4. En in de vierde kat­e­gorie, die ais titel« exper­i­menteel of vorm­ingsthe­ater » kreeg, vin­den we naast het poli­tieke the­ater, ook nog een hoop van kleinere groepen, die moeil­ijk op één noe­mer samen te bren­gen zijn en waarin ook nog geen vernieuwende uitsch­i­eter te onderken­nen valt.

Al deze the­ater­fenome­nen zijn « achter­af, na harde stri­jd » door de over­heid met sub­si­dies gehonoreerd gewor­den. De over­heid con­serveert in plaats van, wat ontstaat, te stim­uleren. Zij koestert de bloe­men wan­neer ze prak­tisch uit­ge­bloeid zijn.

Ook nu weer, na de doorge­dreven (re)organisatie van het toneel­beleid via het the­a­ter­dekreet van 1975, lijken aile kanalen voor wat-nog-komen-moet, dicht­gestopt. De huidi­ge moeil­ijkhe­den van het poli­tieke the­ater om zijn sub­si­dies te behouden, kun­nen dan ook op twee manieren geïn­ter­pre­teerd wor­den ; — ofwel speelt hier dat soort van « interne wet van het racisme » : de groep die het laatst bijkomt, wordt het meest bedreigd, heeft de meeste moeil­ijkhe­den om zich te hand­haven ; — ofwel wor­den de ideeën die het poli­tieke the­ater zow­el organ­isatorisch ais artistiek aan­bracht, nog steeds ais « een gevaar voor de goede orde » beschouwd. Het gevecht van het, poli­tieke the­ater om ais een erk­ende aan­wezigheid bin­nen het Vlaamse the­atér te kun­nen optre­den, is niet ten einde. Het poli­tieke the­ater is niet ster­vende — zoals som­mige tegen­standers wellicht hopen en reeds vroegti­jdig verk­laren — maar toch is dit the­ater — ondanks het feit dat het nog steeds terecht de titel kan d ragen van « de meest recente the­ater­vernieuwing » in Vlaan­deren — al tien jaar oud.

Het heeft een interne evo­lu­tie doorge­maakt en staat mede door de veran­derin­gen in het maatschap­pelijke kli­maat op dit ogen­blik op een kruis­punt. De richt­ing die het zal kiezen is nog niet duidelijk ; wellicht zijn het richtin­gen. Wat we van­daag alleen kun­nen analy­seren is welke kracht­en er nu aan het werk zijn, die mee de toekomst van het poli­tieke the­ater zullen bepalen.

2. Het poli­tieke kli­maat

Een the­ater dat de hart­slag van het maatschap­pelijke lev­en wil vol­gen, is meer dan welke andere vorm van the­ater onder­he­vig aan ten­den­zen en fluk­tu­aties bin­nen het maatschap­pelijk pro­ces ; vooral wan­neer deze ten­den­zen en fluk­tu­aties zich in de sub­jek­tieve boven­bouwaspek­ten van een poli­tieke peri­ode begin­nen door te drukken. Zelfs de meest onver­beter­lijke opti­mist zal ten opzichte van enkele jaren gele­den een algemene demor­al­isatie, een zekere apathie, een wan­hoop vast­stellen, waar­van echter moet nage­gaan wor­den in hoev­erre deze fun­da­menteel is.

Zek­er, de arbei­d­sklasse is door de kri­sis in een defen­sie­vere posi­tie ged­won­gen, waar­door zij enerz­i­jds aan cen­trale maatschap­pelijke aantrekkingskracht schi­jnt in te boeten en waar­door anderz­i­jds in haar eigen schoot een kloof groeit tussen onmid­del­lijke objek­tieven en het eind­doel van de stri­jd voor een andere maatschap­pij. Deelper­spek­tieven, zoals de vrouwen­stri­jd, de ecol­o­gis­che beweg­ing, de homostri­jd, de kul­turele beweg­ing, tre­den hier­door meer op de voor­grond van het maatschap­pelijke stri­jd­toneel met een dubbel effekt :
- posi­tief is het hieruit groeiende besef dat stri­jd voor het social­isme méér is dan arbei­ders- of loon­stri­jd alleen : het besef b.v. dater op het kul­turele vlak voor kwal­i­tatieve eisen moet gevocht­en wor­den, die alles te mak­en hebben met een door­brek­ing van de kon­sump­tiekul­tu­ur en de bewustz­i­jnsin­dus­trie ;
- negatief is de frag­men­tatie die hieruit groeit : glob­ale maatschap­pelijke oplossin­gen lijken tot mis­lukken gedoemd ; een­mak­ende ide­olo­gieën ver­liezen hun zek­er­heid. De stukken van de maatschap­pelijke puzzel die na mei ‘68 ais vanzelf hun plaats von­den, passen niet meer in elka­ar, ook al wordt b.v. vanu­it ecol­o­gis­che hoek (en dan nog meer in het buiten­land dan bij ons) gepoogd hier een sur­ro­gaato­ploss­ing voor aan te bieden. 

Elke kri­sis, elk opblazen van zek­er­he­den brengt ver­war­ring met zich mee. Maar wellicht is de kri­sis die wij nu beleven nog onbe­vat­telijk­er dan die van de eerste W.O. of die van de jaren ‘30 omdat de maatschap­pelijke realiteit veel com­plex­er en ondoorzichtiger is gewor­den. De uit­buit­ing die wij dagelijks in aile aspek­ten van onze kul­tu­ur en onze vri­je tijd onder­gaan, maakt het gevecht om tot een her­struk­turering van de realiteit te komen in een nieuw per­spek­tief, nog veel moeil­ijk­er. De greep van het kap­i­tal­isme laat zich nu in àlle lev­enss­fer­en voe­len, en niet meer alléén in de werk­si­t­u­atie.

Tegen­over deze achter­grond van het in stukken uiteen­vallen van een eerder ais een­mak­end aangevoeld ideaal, wordt het poli­tieke the­ater met een reëel gevaar bedreigd, het gevaar ni. om deze frag­menter­ing in eigen rangen tot in het oneindi­ge te gaan door­vo­eren. ln plaats van de posi­tieve en negatieve aspek­ten van deze. ontwik­kel­ing bei­de ais bouw­ste­nen van het nieuwe nog op te trekken geheel­beeld te beschouwen, wor­den er keuzes gemaakt. De enen isol­eren zich — zo zegt men — in vor­mdis­cussies ; de anderen houden — zo zegt men — vast aan het voor­bi­je ideaal van een zegevierende klasses­tri­jd. Voor de enen bestaat stri­jd­kul­tu­ur uit­slui­tend uit agit­prop, voor de anderen is alleen het veel verderliggend per­spek­tief van een social­is­tis­che kul­tu­ur van tel (wat dat dan ook moge inhouden). Kor­tom, de enen kiezen — zegt men — voor het· poli­tieke, de anderen voor het artistieke : dat is de polar­iteit waar­tussen het poli­tieke the­ater zich van­daag bevin­dt.

Wan­neer er één negatief punt in het bilan van tien jaar poli­tieke kul­tu­ur op te teke­nen valt, dan is het wel dat de stri­jd­kul­turele beweg­ing nog veel te weinig geleerd heeft dialek­tisch te denkeil : artistieke vra­gen zijn niet de fac­to ondergeschikt aan poli­tieke prob­le­men. Te weinig aan­dacht voor het artistieke vraagstuk heeft in het verleden mee de poli­tieke ongeloofwaardigheid van de « nieuwe kul­tu­ur » bepaald en omge­keerd remt de huidi­ge poli­tieke mar­gin­alis­er­ing op haar beurt een mogelijke artistieke evo­lu­tie af.
Ook van­daag bli­jft de vraag naar de band van de kul­tu­ur met de arbei­der­sklasse even belan­grijk ais de vraag naar de interne kwaliteit van deze kul­tu­ur, omdat in een werke­lijk social­is­tisch maatschap­pelijk per­spek­tief kun­st en arbeid niet te schei­den zijn.

3. De band met de the­ater­tra­di­tie

Tegen deze poli­tieke achter­grond wordt de kul­turele plaats die het poli­tieke the­ater inneemt een zeer kon­tradik­torische. Zow­el in Ned­er­land (cfr de Aktie Tomaat) ais in VÏaan­deren (cfr de gebeurtenis­sen van 13 decem­ber 1969 in de Beurss­chouw­burg) was het uit­gangspunt voor het uitein­delijk ontstaan van het poli­tieke the­ater de onvrede van een aan­tal pro­fes­sionele toneel­mensen met de ver­starde interne struk­turen van het « offi­ciële the­ater », die geen vernieuwing (poli­tiek, organ­isatorisch of artistiek) toeli­eten. Vooral de hier­ar­chie in het werkpro­ces werd afgewezen en ver­van­gen door de eerste exper­i­menten met kollek­tief werk (artistiek) en met vor­men van zelf­be­heer (organ­isatorisch). Van een fun­da­mentele artistieke revolte, die zocht naar een nieuwe sti­jl, was in feite min­der sprake en in het kli­maat van onmid­del­lijk na ‘68 kre­gen zelf­be­heer en kollek­tief werk al gauw een poli­tieke situer­ing.

Omdat er zich op dat ogen­blik bin­nen het Vlaamse the_ater echter niks anders bewoog, werd het poli­tieke the­ater wil­lens nil­lens ook tot artistieke avant-garde « uit­geroepen », doch een avant-garde die slechts met één pro­duk­tie, ni. de Mis­tero Buf­fo van de Inter­na­tionale Nieuwe Scène in de ogen van tegen­standers enige genade vond. De andere pro­duk­ten (bv. de ver­tonin­gen van het Tro­jaanse Paard en Vuile Mong en de vieze gas­ten) wer­den door de tegen­standers afgedaan met een « dat is geen the­ater ». Op die manier hoefde men geen uit­spraak te doen over de poli­tieke inhoud, waarin nochtans de basis van die afkeur­ing te vin­den was. Esthetis­che, poli­tieke, morele oorde­len : alles werd in de eerste kri­tieken door elka­ar gehaald.
Tegen­over dit soort aan­vallen heeft het poli­tieke the­ater vaak te een­z­i­jdig gereageerd, met een zich nog sterk­er ver­schansen bin­nen de absolute waarde van de poli­tieke bood­schap. Wie echter het poli­tieke the­ater van­daag nog uit­slui­tend beschouwd ais « een groep­je ama­teurs die met de vuist omhoog stri­jd­liederen zin­gen », is ofwel te kwad­er trouw, ofwel sluit hij zich af van één van de poten­tieel boeiend­ste exper­i­menten uit onze the­atergeschiede­nis.
Boven­di­en bli­jft hij blind voor de reële invloed die het poli­tieke the­ater nu reeds bin­nen het Vlaamse the­aterbestel heeft u itgeoe­fend.

Ook al situeert zich deze invloed wel degelijk méér in de organ­isatie van het artistieke pro­ces en in de organ­isatie van het pub­liek dan wel in de interne drama­tis­che wet­matighe­den, toch gri­jpen de nieuwe principes die het poli­tieke the­ater aan­bracht ook in op het artistieke resul­taat van de ver­tonin­gen die in deze nieuwe kon­tekst tot stand kwa­men. Het heront­dekken van het « team-work », zelfs in het reper­toire­toneel in Vlaan­deren, is onmisken­baar met het fenomeen « poli­tiek the­ater » te verbinden. Het BKT veran­derde zijn naam niet toe­val­lig van Brus­sels Kamer­toneel in Bra­bants Kollek­tief voor The­ater­pro­jek­ten en deze nieuwe naam dekt ook een andere artistieke inhoud. Bepaalde stro­min­gen bin­nen de huidi­ge Vlaamse dra­maturgie, zoals het zgn. « nieuw geën­gageerd real­isme » zijn onrecht­streeks het pro­dukt van de invloed van het poli­tieke the­ater. Ook de idee van een poten­tiële sol­i­dariteit en taakverdel­ing tussen diverse the­ater­groepen onder­ling, in plaats van con­cur­ren­tie en wed­erz­i­jdse afgun­st, betek­ende een nieuw gegeven in het Vlaamse the­ater, dat er door de poli­tieke kul­tu­ur via haar organ­isatie, het Kul­tureel Front, werd bin­nenge­bracht. Het afstem­men van stukken op een bepaald pub­liek, het niet meer van bestaande tek­sten vertrekken maar een stuk vanaf het begin zelf gaan opbouwen, het teru­gaan­knopen bij een ver­loren gegane tra­di­tie van agit­prop­kun­st en arbei­der­skul­tu­ur, enz.: het zijn aile facetten die nu in het Vlaamse the­ater geac­cepteerd zijn waar­voor het poli­tieke the­ater (behalve dan wat de agit­prop- en arbei­der­skul­tu­ur betre­ft) weliswaar geen 100 % auteurss­chap kan opeisen , maar waar het wel door con­se­quent met deze ele­menten te werken een hoop zelfvertrouwen daaromtrent bin­nen het Vlaamse the­ater heeft gekreëerd.
Maar een beïn­vloed­ing kan zelden ais een « een­richt­ingsver­keer » omschreven wor­den. ln de laat­ste jaren heeft het poli­tieke the­ater zelf ook inspan­nin­gen gedaan om vanu­it zijn gemar­gin­aliseerde posi­tie weer aan te knopen bij een glob­alere the­ater­tra­di­tie, die uit­ge­brei­der is dan de recht­streekse voor­lop­ers uit de Duitse en Rus­sis­che agit­prop- en arbei­der­skul­tu­ur.

Om het artistieke ver­rijk­ing­spro­ces op gang te bren­gen, werd uit­gekeken naar heden­daagse lich­t­ende voorde­len. Zij wer­den hoofdza­ke­lijk gevon­den bij die groepen die hun maatschap­pelijke betrokken­heid com­bineren met een sterk uitgediept en authen­tiek artistiek instru­ment ; groepen dus die, op een hoger nivo, kon­den aan­to­nen dat « over de maatschap­pij van van­daag vertellen ». Op een manier die een breed pub­liek ais herken­baar voorkomt, een eigen toneeltaal met eigen wet­ten veron­der­stelt, waarbin­nen de vor­mgev­ing niet door de inhoudelijke bood­schap over­heerst wordt, maar met haar in een dialek­tisch artistiek ver­band treedt. Deze voor­beelden dra­gen namen ais : het Théâtre du Soleil, Teatro Campesino, het Werk­teater, La Cuadra de Sevil­la, Bread and Pup­pet, the New York Street The­ater Gar­a­van enz. en voor de jeUgdthe­ater­groepen o.m. het Grip­sthe­ater. De open­ing van de hori­zon bleef echter niet beperkt tot prak­tis­che en heden­daagse mod­ellen :

1. Op the­o­retisch vlak wordt niet meer uit­slui­tend naar Brecht ver­wezen ; Boal deed zijn intrede, maar ook Mey­er­hold en aller­lei « the­o­rieën » i.v.m. impro­visatie. Het the­o­retisch nivo van het poli­tieke the­ater bli­jft echter nog steeds onder de maat, maar dat is niks nieuws bin­nen het Vlaamse the­ater dat inte­graal lijdt àan een the­o­retis­che bloedar­moede, pro­dukt van een onvol­dra­gen the­ater­tra­di­tie.

2. Ook het verleden van het the­ater­erf­goed op wereld­ni­vo wordt bin­nen het poli­tieke the­ater meer uit­ge­pluisd : zo wordt het vroegere geflirt met de Com­me­dia dell’arte tot een uitgedieptere studie (bv. in De Herkuls van het Kollek­tief van de Inter­na­tionale Nieuwe Scène); de Inter­na­tionale Nieuwe Scène-Man­nen van de Dam waagt zich zow­el aan de clowner­ieën van Karl Valentin ais aan aspek­ten van het Chi­nese the­ater, enz. Het zich open­gooien naar de the­atergeschiede­nis toe, maakt enerz­i­jds de mogelijkheid tot sym­biose grot­er tussen het poli­tieke en het « andere vernieuwende the­ater », anderz­i­jds lei­dt het op dit ogen­blik tot een pro­ces van assim­i­l­eren van nieuwe ele­menten : bin­nen het pol­hieke the­ater vormt zich een smeltkroes van nieuwe indrukken waar­bij het op dit moment nog onduidelijk is welke nieuwe syn­the­ses dit pro­ces kan oplev­eren.

Ook de aard van het kollek­tieve werk evolueerde onder invloed van de kon­frontatie met de the­ater­tra­di­tie. Men ging zich de vraag stellen of alles wel zo absolu­ut kollek­tief kon ver­lopen ais men aan­vanke­lijk gedacht had : om de artistieke uit­dieping mogelijk te mak­en, moesten opnieuw en gedeel­telijk spe­cial­is­men ivm regie, dra­maturgie, tech­niek enz. wor­den ingevo­erd. Ook de eisen van de sub­sidiërende over­heid duw­den deze groepen in de richt­ing van een meer tra­di­tionele funk­tioner­ing. Het is echter nog te vroeg om na te gaan in hoev­erre het poli­tieke the­ater de posi­tieve ver­wor­ven­heden van het kollek­tieve werk met de hogere pro­fes­sionele eisen t.o.v. regie, dra­maturgie e.d. zal weten te verbinden zon­der aan de druk van een vast­geroest tra­di­tion­al­isme in de werk­wi­jze toe te geven.